DONDURULMUŞ İRAN VARLIKLARI YENİ BİR KRİZİN MERKEZİNDE
Dünya siyasetinde tansiyon yine yükseliyor. ABD Başkanı Donald Trump'ın, Kızıldeniz ve Basra Körfezi'nde yaşanan saldırılar nedeniyle zarar gören gemi ve kargo sahiplerinin zararlarının, yurt dışında dondurulmuş İran varlıklarından karşılanabileceğini söylemesi uluslararası kamuoyunda geniş yankı uyandırdı. Bu açıklama yalnızca İran ile ABD arasındaki gerilimi artırmakla kalmıyor, aynı zamanda uluslararası hukuk, küresel ticaret ve enerji piyasaları açısından da önemli soru işaretleri doğuruyor.
Peki dondurulmuş İran varlıkları nedir? Böyle bir adım atılabilir mi? Bunun dünya ekonomisine ve Türkiye'ye etkileri neler olabilir?
Dondurulmuş İran Varlıkları Nedir?
İran'a yıllardır uygulanan yaptırımlar nedeniyle birçok ülkedeki banka hesaplarında bulunan milyarlarca dolarlık İran'a ait para ve finansal varlık kullanılamıyor. Bu varlıklar hukuken İran'a ait olsa da yaptırımlar nedeniyle serbest bırakılmıyor.
Bu nedenle bu paralara "dondurulmuş varlıklar" deniliyor.
Yıllardır ABD ile İran arasında yapılan birçok müzakerede bu varlıkların serbest bırakılması en önemli pazarlık konularından biri oldu.
Şimdi ise bu varlıkların bambaşka bir amaç için kullanılabileceği tartışılıyor.
Trump Ne Söylüyor?
Trump'ın yaklaşımına göre İran'ın destek verdiği öne sürülen saldırılar sonucunda zarar gören ticari gemiler, tankerler ve yük sahiplerinin zararları bu dondurulmuş paralardan karşılanabilir.
Yani İran'ın kullanamadığı milyarlarca dolarlık kaynak, zarar gören şirketlere tazminat olarak aktarılabilir.
Bu açıklama henüz uygulanmış bir karar değil.
Ancak böyle bir söylem bile uluslararası piyasalarda dikkatle takip ediliyor.
İran'ın Tepkisi Ne Olabilir?
İran açısından böyle bir uygulama ekonomik yaptırımların daha da ağırlaştırılması anlamına gelir.
Tahran yönetimi uzun süredir dondurulmuş varlıklarının serbest bırakılmasını talep ediyor.
Bunun yerine bu paraların başka ülkelere veya şirketlere aktarılması İran tarafından "ekonomik gasp" olarak değerlendirilebilir.
Böyle bir gelişme iki ülke arasındaki diplomatik ilişkileri daha da zorlaştırabilir.
Uluslararası Hukuk Ne Diyor?
Konunun en tartışmalı yönü de burada başlıyor.
Bir ülkenin dondurulan varlıklarının üçüncü kişilere aktarılması uluslararası hukuk açısından oldukça karmaşık bir süreçtir.
Bunun için mahkeme kararları, uluslararası anlaşmalar ve yaptırım mekanizmalarının birlikte değerlendirilmesi gerekir.
Aksi halde benzer uygulamalar gelecekte diğer ülkeler için de emsal oluşturabilir.
Bu nedenle hukukçular, böyle bir adımın uzun sürecek uluslararası davalara neden olabileceğini belirtiyor.
Deniz Taşımacılığı Neden Bu Kadar Önemli?
Dünya ticaretinin yaklaşık yüzde 80'inden fazlası deniz yoluyla yapılıyor.
Bir geminin saldırıya uğraması yalnızca gemi sahibini etkilemiyor.
Taşınan yük zarar görüyor.
Teslimatlar gecikiyor.
Sigorta maliyetleri yükseliyor.
Limanlarda yoğunluk oluşuyor.
Nakliye ücretleri artıyor.
Sonuçta bu maliyet market raflarındaki ürün fiyatlarına kadar yansıyor.
Yani denizde yaşanan her kriz sonunda vatandaşın cebini de etkiliyor.
Sigorta Şirketleri Ne Yapıyor?
Savaş ve çatışma riskinin arttığı bölgelerde sigorta şirketleri primleri yükseltiyor.
Bazı şirketler ise belirli bölgelere giden gemileri sigortalamaktan tamamen vazgeçebiliyor.
Bu durumda taşımacılık maliyetleri katlanıyor.
Özellikle petrol, doğal gaz, tahıl ve konteyner taşımacılığı bundan doğrudan etkileniyor.
Dünya Ticaretine Etkisi
Böyle bir uygulamanın hayata geçmesi halinde yalnızca İran değil, küresel ticaret sistemi de etkilenebilir.
Yatırımcılar siyasi risklerin arttığını düşünür.
Uluslararası sermaye daha güvenli ülkelere yönelir.
Enerji fiyatlarında dalgalanmalar yaşanabilir.
Petrol fiyatlarının yükselmesi ise enflasyonu yeniden hızlandırabilir.
Küresel ekonomide zaten devam eden belirsizlikler daha da büyüyebilir.
Türkiye Nasıl Etkilenebilir?
Türkiye, Avrupa ile Asya arasında önemli bir ticaret ve lojistik merkezidir.
Bu nedenle deniz taşımacılığında yaşanan her gelişme Türkiye'yi de yakından ilgilendiriyor.
Petrol fiyatlarının yükselmesi enerji ithalatı faturasını artırabilir.
Navlun ücretlerindeki artış ithalat maliyetlerini yükseltebilir.
Sanayide kullanılan birçok ham maddenin fiyatı artabilir.
İhracat yapan firmalar daha yüksek taşıma giderleriyle karşılaşabilir.
Bu da üretim maliyetlerinin yükselmesine neden olabilir.
Finans Piyasaları Nasıl Tepki Verebilir?
Jeopolitik risklerin yükseldiği dönemlerde yatırımcılar genellikle güvenli liman olarak görülen varlıklara yönelir.
Altın fiyatlarında yükseliş görülebilir.
Petrol fiyatları hareketlenebilir.
Borsalarda dalgalanmalar yaşanabilir.
Gelişmekte olan ülkelerin para birimleri ise baskı altında kalabilir.
Türkiye gibi enerji ithalatçısı ülkeler bu gelişmelerden daha fazla etkilenebilir.
Önümüzdeki Süreçte Neler Bekleniyor?
Trump'ın açıklamaları şimdilik siyasi bir mesaj niteliği taşıyor.
Ancak bu söylemin resmî bir politika hâline gelip gelmeyeceği dikkatle izlenecek.
İran'ın vereceği tepki, ABD'nin atacağı yeni adımlar ve uluslararası toplumun yaklaşımı önümüzdeki dönemin seyrini belirleyecek.
Özellikle Birleşmiş Milletler, uluslararası mahkemeler ve büyük ekonomik güçlerin tutumu bu süreçte belirleyici olacaktır.
Sonuç
Dondurulmuş İran varlıklarının gemi ve kargo zararlarının karşılanması amacıyla kullanılmasının gündeme gelmesi, sadece ABD ile İran arasındaki gerilimi artıracak bir gelişme değildir. Bu tartışma aynı zamanda uluslararası hukukun sınırlarını, küresel ticaret sisteminin işleyişini ve dünya ekonomisinin kırılgan yapısını yeniden gözler önüne sermektedir.
Bugün denizlerde yaşanan bir kriz, yarın akaryakıt fiyatlarına, market raflarına ve vatandaşın günlük yaşam maliyetine kadar uzanabiliyor. Bu nedenle hükümetlerin diplomatik çözümleri ön planda tutması, ticaret yollarının güvenliğini sağlaması ve uluslararası hukuka uygun hareket etmesi yalnızca ülkelerin değil, dünya ekonomisinin istikrarı açısından da büyük önem taşıyor. Çünkü küresel ekonomide güvenin sarsıldığı her dönem, bunun bedelini en sonunda yine vatandaş ödüyor.
Kaynak: Euronews
ZAFER ÖZCİVAN
Ekonomist-Yazar
