İnsanoğlu, kalabalıklar içinde kaybolmamak için önce kendine bir işaret aradı; bir çizgi, bir mühür, bir kelime… Sonra o işaretleri kabilelerine, sevdiklerine , hayvanlarına ve sonunda da taşınan mallarına verdi. Çünkü her şeyin birbirine benzediği bir dünyada, bir şeyi “benim” yapan “ferdileştiren” şey çoğu zaman yalnızca o küçük işaretti. Sümerli tüccarın nemli kile bastığı mühür de, Ortaçağ’daki tüccarın balyaya yaktığı damga da, hayvanın gövdesine uygulanan kızgın damgada , taşıma belgesine yazılan kayıtta bugün konteynerin çelik duvarına yazılan kuru bir numara da aslında aynı duygudan doğdu: Kaybolmasın… Karışmasın… Yanlış ellere gitmesin… Ve en önemlisi, uzak diyarlarda bile “beni hatırlatsın.” İşte bu yüzden “Marks and Numbers” “shipping marks”, yalnızca ticaretin dili değildir; insanın varlığını kaydetme, iz bırakma ve sahip çıktığı şeyi koruma arzusunun binlerce yıllık sessiz hikâyesidir.
Konişmentolardaki “marks & numbers” geleneğinin izini sürdüğümüzde, beş bin yıldan uzun bir hikâyenin içinden geçtiğimizi fark ederiz. Hikâye Sümer’de başlar. Ticaret henüz yeni gelişiyorken tüccarlar, aynı taşıma aracında taşınırken taşıma sırasında malların birbirine karışmasını engellemek için basit bir yönteme ihtiyaç duyuyordu. Çözüm, malları temsil eden küçük kil tokenlar üretmekti. Bu tokenlar koyun, yağ, tahıl gibi ürünleri simgeler ve içleri oyuk kil zarfların—bullaların—içine konurdu (Urfa daki müzemizde bunlar görülebilir.). Bullanın dış yüzeyine ise tüccar kendi kişisel mührünü bastığında ortaya benzersiz özgün bir işaret çıkardı. Bu işaret, tarihteki ilk “yük markası” sayılabilir. Gönderenin kim olduğunu ve paketin neyi temsil ettiğini tek bakışta anlatıyordu.
Yazının gelişmesiyle birlikte tüccarlar artık tokenları kilden üretilmiş yuvarlak zarflara koymak yerine, temsil ettikleri şekilleri veya alfabetik /nümerik işaretleri doğrudan kil tabletlere basmaya başladı. Böylece ilk yazılı sevkiyat kayıtları ortaya çıktı. Amaç hiç değişmiyordu: her sevkiyat, hem gönderen hem de teslim alan tarafından tanınabilecek bir işaret taşımalıydı.
Yüzyıllar ilerledikçe aynı ihtiyaç Akdeniz dünyasında deniz taşımacılığında yeniden karşımıza çıkar. Yunan ve Roma tacirleri amforaların üzerine köken ve içerik bilgilerini boyar; İndus kültüründe paketlerin üzerine mühürlü etiketler bağlanır; Ortaçağ Avrupa’sında tüccarlar kendi sembollerini—“merchant’s mark” denen basit ama ayırt edici işaretleri—yün balyalarına, şarap fıçılarına ve baharat sandıklarına kazırlardı. Kalabalık limanlarda onlarca tüccarın benzer malları yan yana taşındığından, bu işaretler hayati öneme sahipti. Örneğin bir balyanın üzerinde A.R. işareti varsa onun kime ait olduğu belliydi; bir sandığın üzerine ve F.M. harfleri yakılmışsa teslim alan kişi bunun doğru mal olup olmadığını hemen kontrol edebilirdi. Erken dönem deniz taşıma belgelerinde de bu bilgiler düz cümlelerle yer alırdı: “F.M. harfleri ve üçgen ile damgalı iki sandık” gibi.
Ondördüncü yüzyıla gelindiğinde deniz ticareti artık o kadar karmaşıklaşmıştı ki sözlü güven yeterli olmuyordu. Liman otoriteleri, gemi kâtiplerinin yük kayıtlarından birden fazla nüsha hazırlamasını zorunlu kıldı. Böylece kayıt, gemi batmış olsa bile karada korunmuş olacaktı. Zamanla bu kayıtlar tek format hâline gelerek onyedinci yülyıl sonlarına doğru yaygın kullanıldığını gördüğümüz (Tahir Çağa) bildiğimiz konişmentoya dönüştü. Belgede en önemli satırlardan biri ise hep aynıydı: “Marks and Numbers.” paketlerin üzerinde hangi işaretler varsa, taşıma belgesine de aynısı yazılımaya başlandı artık ve şimdiye kadar konişmentolar üzerinden hiç ayrılmadı. Böylece fiziksel kargo ile yazılı belge aynı dili konuşurdu.
1798 Yılında düzenlenen bu konişmentoda bu niyetle “Bunrt Mark” altında “ taşınan fıçılara yakılan işaret yazılmıştır.
Modern konteyner çağında işaretlerin şekli değişti , bu ünitelerin kimliklerinin tekliği algoritmalarla garantiye alındı ,ama özü hiç değişmedi. Ahşap sandıkların üzerine yakılan semboller eğer konteyner FCL kullanılmışsa artık yok; bunun yerine tüm dünya üzerinde dolaşan dev çelik kutuların yanlarında büyük harflerle yazılmış kodlar var. XYZU 455812-7 gibi bir konteyner numarası, aslında “merchant’s mark” geleneğinin çağdaş hâlidir. Bugünkü bir konişmentoda “Marks & Nos.” “ya da “Shipping marks”satırında çoğu zaman sadece şunlar yer alır: “Cntr. No.: XYZU 455812-7, seal No.: ABCD123456.” Eski çağların işareti nasıl karışıklığı önlüyorsa, modern konteyner numarası da aynı görevi görür: yükün yolculuğu boyunca doğru şekilde tanınmasını ve doğru kişiye teslim edilmesini sağlar. Ama bir konteynerde başka başka tacirlerin yükleri konsolide ediliyor ve taşıyan bizatihi bunu organize ediyorsa işlem LCL olacaktır. Bu durumda tarihsel alışkanlığı yine başa sarıp teslim alınan özgün ambalajların silinmeyecek şekilde markalanmasını yükletenlerden yazılı isteyeceğiz. Bunu yapmak , belge üzerine kaydetmek zorundasınız, çünkü taşıyanın asli borcu olan taşımayı sorunsuz gerçekleştirebilirsiniz, ama sizden son beklenen diğer asli borcunuzun ifası ise sorunsuz- doğru belge ile doğru kişiye teslimdir.
Geniş açıdan baktığımızda Sümer’in kil bullalarından Ortaçağ’ın tüccar işaretlerine, oradan matbu konişmentolara ve günümüzün elektronik taşıma belgelerine uzanan kesintisiz bir çizgi görürüz. Binlerce yıl boyunca değişmeyen tek şey, her sevkiyatın mutlaka tanımlayıcı bir işarete sahip olması gerektiğidir. Bu yükün konvansiyonel düzenli hat taşımacılığı yükü olması da şart değil. Yolculuk çarterinde (charter party agreement) taşınıyor olsa dahi yükün depolanacağı yerde diğer benzerleri ile karışmaması için özgün markalama gerekebilir. Bugün bir konişmentoya konteyner numarası yazdığımızda, farkında olmadan insanlık tarihinin en eski lojistik geleneklerinden birini sürdürmüş oluruz: gönderilen mal ile onu temsil eden kayıt arasındaki bağı, basit ama güçlü bir işaret aracılığıyla kurmak.
Elbette koleksiyonumdaki konişmento kayıtlarına dikkat ettiğimde bazı değişik amaçlı markalamaları da rahatlıkla görebiliyoruz. Örneğin bir bakıyorsunuz marka sembolleri akrostij içeriyor, bir bakıyorsunuz altı yıldızlı masonik veya dini bir sembol olarak karşımıza çıkabiliyor.
Yükletenlerin yükleme talimatlarındaki bu bilgilere taşıyanların dokümantasyon servislerindeki meslektaşlarımın çok dikkat etmesi gerekir. Bu bilgi gözardı edilirse ciddi olumsuz sonuçlara neden olabilir, “üç ölçüp bir biçmek “ her ne kadar Anadolumuzdaki zanaatkarlarımıza dair söylense de bu deniz taşıyanı içinde temel prensiptir. Teslim borcu asli borçtur ve ifası çok özen gerektirir.
