TL’deki Değer Kayıplarının Seyri ve Ekonomik Zemin
2025 yılının temmuz ayında Türk lirası, döviz karşısında tarihinin en kırılgan dönemlerinden birini yaşadı. Dolar/TL kuru ay sonunda 39,20 seviyesine kadar çıkarak yılın başına kıyasla %24’lük bir değer kaybına işaret etti. Euro kuru ise 4A0 TL sınırına dayandı. TL’nin bu sert değer kaybı, yalnızca döviz bürolarının önünde uzayan kuyruklarla ya da kur ekranlarındaki kırmızı rakamlarla sınırlı değil; aynı zamanda milyonlarca vatandaşın alım gücünü, iş dünyasının ithalat maliyetlerini ve devletin borç dinamiklerini doğrudan etkileyen büyük bir ekonomik kırılma olarak karşımıza çıktı.
Türk lirasındaki bu gerileme, birkaç farklı dinamiğin bir araya gelmesiyle şekillendi. İlk olarak, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) yılın ilk yarısında faiz artırımlarına devam etmiş olsa da piyasaların beklediği ölçüde sıkılaşma sağlanamadı. Enflasyonun hâlâ %35’nin üzerinde seyretmesi, reel faizlerin pozitif alanda kalmasını engelledi. Bu durum da yatırımcıların TL’ye olan güvenini sarstı.
Buna ek olarak, döviz rezervlerindeki toparlanma beklentileri haziran sonrasında bozuldu. Swap hariç net rezervler yeniden negatife dönerken, Merkez Bankası’nın piyasaya doğrudan müdahalede bulunma kapasitesi zayıfladı. Özellikle yaz aylarında artması beklenen turizm gelirlerinin de beklentilerin altında kalması, döviz arzında sıkıntılara yol açtı. Tüm bunlar birleşince, Temmuz 2025 itibarıyla döviz talebi artarken TL’ye olan talep azaldı ve kurda yukarı yönlü bir baskı oluştu.
Piyasa Tepkisi, Sektörel Etkiler ve Vatandaşın Gündelik Yaşamı
TL’deki bu hızlı değer kaybı ekonominin tüm alanlarına yayılırken, en ağır darbeyi ithalata bağımlı sektörler aldı. Otomotiv, beyaz eşya, teknoloji ürünleri ve ilaç sektörleri, hammadde ve ürün maliyetlerinde dramatik artışlarla karşı karşıya kaldı. Pek çok ithalatçı firma, dövizle ödeme yaptığı için fiyatlarını günde birkaç kez güncellemek zorunda kaldı. Özellikle elektronik eşya ve telefon gibi ürünlerde fiyatlar temmuz ayında ortalama %20 oranında zamlandı.
İnşaat sektörü de kur krizinden payına düşeni aldı. Döviz cinsinden borçlanmış müteahhitler yeni projelere başlamakta tereddüt ederken, mevcut şantiyelerde işlerin yavaşladığı gözlemlendi. Ayrıca çimento, demir, cam gibi girdilerin bir kısmının dövize endeksli olması maliyetleri artırdı.
Vatandaş tarafında ise tablo daha da çarpıcı. Kur geçişkenliği nedeniyle başta akaryakıt olmak üzere tüm temel tüketim ürünlerinde fiyat artışları hızlandı. Benzin ve motorin litre fiyatı temmuz sonunda 50 TL’ye yaklaştı. Gıda fiyatlarındaki artış ise dar ve sabit gelirli kesimler için yaşamı daha da zorlaştırdı. Market fiyatları haftalık değişirken, haneler artık temel gıda maddelerini dahi “stoklayarak” almaya çalışıyor. Özellikle ithal ürünlerin yer aldığı raflarda fiyatlar neredeyse günlük bazda değişiyor.
Öte yandan psikolojik etkiler de dikkate değer: Vatandaşlar, TL’ye olan güvenlerini yitirirken tasarruflarını dövize ya da fiziki altına yönlendirmeye devam ediyor. Bu da TL’nin daralan likidite koşullarında daha da değer kaybetmesine neden oluyor. Bir anlamda, değer kaybı kendi kendini besleyen bir döngüye dönüşmüş durumda.
Ekonomik Politikalardaki Açmazlar ve Olası Senaryolar
Ekonomi yönetimi TL’deki değer kaybına karşı yaz aylarında çeşitli adımlar attı. Bunlar arasında kamu bankaları eliyle döviz arzının artırılması, bazı ithal ürünlerde geçici vergi indirimleri, ihracatçı firmalara döviz kazandırıcı faaliyet desteği ve kur korumalı alternatif tasarruf ürünlerinin çeşitlendirilmesi yer aldı. Ancak bu adımların hiçbiri, yapısal güven sorununu çözmek için yeterli olmadı.
Merkez Bankası, Temmuz’un son haftasında olağanüstü bir toplantı yaparak politika faizini 500 baz puan artırdı. Ancak piyasalarda bu adımın geç kalındığı yönünde bir kanaat hâkim. Çünkü kur ve enflasyon beklentileri çoktan bozulmuş durumda. Yıl sonu dolar kuru beklentisi 45 TL’nin üzerine çıkarken, enflasyon tahminleri de yeniden %60’lara dayandı. Bu durumda, sıkı para politikasının etkisinin görülmesi için uzun bir zaman gerektiği açık.
Gelecek aylarda, TL’deki değer kaybının kalıcı hale gelmemesi için yalnızca faiz artışı değil, aynı zamanda güven artırıcı reform adımlarına da ihtiyaç var. Hukukun üstünlüğü, bağımsız kurumlar, mali disiplin ve şeffaflık gibi unsurların yeniden inşa edilmesi, yerli ve yabancı yatırımcı nezdinde güvenin tekrar kazanılmasını sağlayabilir.
Aksi halde, Türk lirasındaki değer kaybı sadece ekonomik değil, sosyal ve siyasal alanda da kalıcı hasarlar bırakabilir. Enflasyonun yüksek seyretmesiyle birlikte gelir dağılımı bozulurken, toplumda yaşam memnuniyeti daha da düşebilir. Bu ise orta ve uzun vadede çok daha derin krizlerin habercisi olabilir.
Sonuç: Ekonomide Yeni Bir Yön Arayışı
Temmuz 2025’te TL’nin yaşadığı değer kaybı, sadece bir kur hareketi değil, ekonominin tüm katmanlarına yayılan çok boyutlu bir krizin işareti. Bu tabloyu terse çevirmek için sadece teknik müdahaleler değil, aynı zamanda bütüncül bir güven ve istikrar politikası gerekiyor. Ekonomi yönetiminin önünde artık kısa vadeli pansuman değil, uzun vadeli tedaviye dayalı yapısal kararlar alma zorunluluğu var. Aksi halde, TL’nin değeri değilse bile toplumun umudu her geçen gün biraz daha azalacak.
ZAFER ÖZCİVAN
Ekonomist-Yazar
