Dünya gündeminde kalkınma kavramı uzun yıllardır tartışılıyor; ancak ekonomik büyüme tek başına bir ülkenin refahını yansıtmakta yetersiz kalıyor. İşte bu noktada İnsani Gelişme Endeksi (İGE) devreye giriyor. İGE, yalnızca ekonomik göstergelere bakmak yerine insan odaklı bir yaklaşımı ön plana çıkararak, sağlık, eğitim ve gelir üçgeninde kalkınmayı ölçüyor. Bu sayede, toplumsal refah ve yaşam kalitesi ekonomik büyümeden bağımsız olarak değerlendirilebiliyor.
İGE, 1990 yılında Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) tarafından ortaya kondu ve dünya genelinde kalkınma tartışmalarını kökten değiştirdi. Endeks, yaşam süresi (sağlık), eğitim düzeyi ve kişi başına düşen gelir üzerinden hesaplanıyor. Sağlık boyutu için genellikle doğumda beklenen yaşam süresi, eğitim için ortalama eğitim süresi ve okullaşma oranları, gelir boyutu için ise satın alma gücü paritesine göre düzeltilmiş kişi başına gelir kullanılıyor. Bu üç gösterge, ekonomik büyümeden bağımsız olarak insanların yaşam kalitesini yansıtıyor.
İGE’nin önemi, klasik kalkınma göstergelerinden farklı olarak, yalnızca ekonomik büyümeye odaklanmamasında yatıyor. Örneğin, kişi başına düşen milli gelir yüksek olsa bile sağlık ve eğitim alanında ciddi eksiklikler varsa, İGE düşük kalabiliyor. Bu durum, hükümetleri ve politika yapıcıları yalnızca büyüme rakamlarına odaklanmak yerine, eğitim ve sağlık alanına yatırım yapmaya teşvik ediyor. Böylece toplumun her kesimi kalkınmadan eşit şekilde faydalanabiliyor.
Dünya genelinde İGE sıralamaları, ülkeler arasındaki farklılıkları da gözler önüne seriyor. Norveç, İsviçre ve İrlanda gibi ülkeler hem yüksek yaşam standartları hem de eğitim ve sağlık hizmetlerindeki üstünlükleri sayesinde üst sıralarda yer alıyor. Öte yandan düşük gelirli ülkeler, endeksin alt sıralarında bulunuyor; bu da gelir dağılımı eşitsizliği, eğitim olanaklarının sınırlılığı ve sağlık hizmetlerine erişim sorunları gibi yapısal problemlerin bir göstergesi.
Türkiye özelinde bakıldığında, son yıllarda sağlık reformları ve eğitim alanındaki iyileştirmeler sayesinde İGE’de kademeli bir yükseliş gözleniyor. Ancak bölgesel farklılıklar hâlâ ciddi bir sorun teşkil ediyor. Güneydoğu ve Doğu bölgelerinde yaşam beklentisi ve eğitim seviyeleri, Batı illerine kıyasla oldukça düşük. Bu durum, sadece ekonomik değil, toplumsal bir kalkınma eşitsizliğine işaret ediyor. Dolayısıyla Türkiye’nin İGE’yi yükseltmek için öncelikle bölgeler arası eşitsizlikleri gidermeye odaklanması gerekiyor.
İGE’nin bir diğer kritik boyutu, geleceğe yönelik politika rehberi olmasıdır. Genç nüfusun eğitim seviyesini artırmak, kadınların iş gücüne katılımını sağlamak, sağlık hizmetlerini yaygınlaştırmak ve gelir dağılımındaki adaletsizlikleri azaltmak, İGE’nin yükselmesini sağlayacak temel stratejiler arasında yer alıyor. Bu nedenle, sadece ekonomik büyümeye odaklanan politikalar artık yeterli değil; insan merkezli kalkınma anlayışı benimsenmeli.
Buna rağmen İGE eleştirilerden de muaf değil. Bazı uzmanlar, endeksin kültürel, çevresel ve sosyal eşitsizlikleri tam olarak yansıtamadığını savunuyor. Özellikle çevresel sürdürülebilirlik, toplumsal katılım ve demokratik haklar gibi unsurlar endekse dahil edilmediğinde, bazı ülkelerde gerçek insani gelişme düzeyi eksik değerlendirilebiliyor. Bu eleştiriler, İGE’nin geliştirilmesi ve daha kapsayıcı bir ölçüt haline getirilmesi gerektiğini ortaya koyuyor.
Sonuç olarak, İnsani Gelişme Endeksi yalnızca ekonomik büyümeyi değil, insanların yaşam kalitesini, sağlık durumunu ve eğitim düzeyini bütüncül bir şekilde ölçüyor. Ülkeler için bir rehber niteliği taşıyan İGE, politikaların insan odaklı olmasını ve toplumsal eşitliğin sağlanmasını teşvik ediyor. Türkiye gibi orta gelirli ülkeler için İGE, kalkınma stratejilerinde yol gösterici bir rol üstlenebilir. İnsan merkezli kalkınma anlayışıyla, sadece istatistiklerde değil, günlük yaşamda da insanların refahını artırmak mümkün olacak.
ZAFER ÖZCİVAN
Ekonomist-Yazar
