Ülkemizde araç kullanımı sın derece yaygın olup; bunların bir kısmı zorunlu olarak yani işinde kullanmak için, kalan kısmı ise zorunlu olmadığı veya genelde yaz tatilinde kullanmak üzere satın alınmakta; belirli bir süre veya belirli bir kilometreyi tamamladıktan sonra yenisi ile değiştirilmektedir. Özel bir aracın yıllık ortalama kullanma kilometresi 20000 olmasının ideal olduğu araç bayileri tarafından ifade edilmektedir.
Günümüzde araç fiyatları, özel tüketim vergileri, akaryakıt fiyatları, bakım ücretleri gibi rakamlar her geçen gün arttığı halde araçlara olan talep düşmemekte hatta yükselmektedir. Sıfır araç bayilerinin “ikinci yeni” diye adlandırdıkları markası ve modeli ne olursa olsun değişim kampanyası uygulaması da araç değişimini kolaylaştırmakta; araç sahipleri, eski araç bedelini peşin sayılarak geri kalanını peşin, vadeli veya kredili ödeme koşulları sistemi de tüketici için cazip sayılabilir.
Bir başka konu da artık şirketlerin üst düzey yöneticilerine araç vermeleri; bu araçların genel olarak kiralama sistemi ile tedarik edilmesi; bunların altı aylık, yıllık veya üç yıllık periyotlarda yenisi ilde değiştirilmektedir. Kendimden örnek vermek gerekirse yıllarca şehirlerarası otobüslerle Anadolu’ya gidip gelirken büyük bir şirkete satış müdürü olarak çalıştığım yıllarda şirket arabası ile ayda ortalama 11000 Km. araç kullanmaktaydım ve her yıl arabam yenilenmekteydi.
Çok eski yıllarda araba kullanmak ayrı bir özellikti ve o dönemde bugünkü gibi araç sayısı çok azdı. Ancak günümüzde halkın %90 kadarı araba kullandığı için özelliği de kalmamıştır. Ve çocuklarımız 18 yaşına geldiğinde ilk işimiz ehliyet almak, daha sonra da ekonomik duruma bağlı olarak bir araç almak olmaktadır. Dolayısıyla bir hanede iki veya üç araba bulunmaya başlamıştır.
Gündemde olan bir konu da yaşı 20 ve daha fazla olan araçlar için uygulanmaya başlayan ÖTV indirimi ile yeni araçlar alımının sağlanarak eski araçların hurda işlemine sokulmasıdır. Çünkü eski arabalar çevre kirliliği oluşturmakta bu da toplum sağlığını olumsuz etkilemektedir.
Geçtiğimiz günlerde TÜİK tarafından yayınlanan 2023 yılı taşıt kilometre istatistikleri aşağıdaki gibidir.
Taşıt-kilometre istatistikleri; idari kayıtlara dayalı araç muayene ve trafik tescil verileri kullanılarak 2015 referans yılından itibaren kamuoyuna sunulmaktadır. Bu istatistiklerde, son yıllarda Avrupa Birliği İstatistik Ofisi Eurostat ile yürütülen çalışmalardaki metodolojik gelişmeler ve artan ulusal ve uluslararası bilgi talepleri nedeniyle revizyon yapma ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Araç muayene istasyonu verilerinden yararlanılarak hesaplanan toplam taşıt kilometre ve ortalama taşıt kilometre istatistikleri yeni hesaplama yöntemi ile yeniden gözden geçirilmiş olup bu yönteme uygun şekilde 2015-2022 yılları arasındaki istatistikler revize edilmiştir. 2023 yılı istatistikleri de bu yöntem ile hesaplanmıştır. Konu ile ilgili detaylı metodolojik açıklama haber bülteni ekinde yer almaktadır.
Toplam taşıt-km 348 milyar 115 milyon olarak hesaplandı
Türkiye'de 2023 yılında trafiğe kayıtlı motorlu kara taşıtları (1) tarafından 348 milyar 115 milyon kilometre yol katedildi. Toplam taşıt-km (2)'nin %57,4'ü otomobiller, %20,0'ı kamyonetler, %6,0'ı çekiciler, %6,0'ı motosikletler, %4,4'ü kamyonlar, %3,6'sı minibüsler, %2,1'i otobüsler ve %0,5'i özel amaçlı taşıtlar tarafından yapıldı.
Toplam taşıt sayısı bir önceki yıla göre %8,9 artarken toplam taşıt-km %4,9 arttı
Türkiye'de 2023 yılında trafiğe kayıtlı toplam motorlu kara taşıtları sayısı bir önceki yıla göre %8,9 artarken toplam taşıt-km %4,9 artış gösterdi. Taşıt sayısı; motosikletlerde %22,6, özel amaçlı taşıtlarda %9,5, çekicilerde %8,8, otomobillerde %6,7, kamyonetlerde %4,9, minibüslerde %3,1, kamyonlarda %2,4, otobüslerde %1,1 artış gösterirken, taşıt-km motosikletlerde %22,2, özel amaçlı taşıtlarda %10,6, çekicilerde %6,5, otomobillerde %4,2, otobüslerde %4,1, kamyonetlerde %3,6, minibüslerde %1,5 ve kamyonlarda %0,9 arttı.
Otomobiller yılda ortalama 13 bin 564 kilometre yaptı
Taşıtların bir yılda yaptıkları ortalama kilometreler incelendiğinde; 2023 yılında sırasıyla çekicilerin 68 bin 785, otobüslerin 35 bin 808, minibüslerin 25 bin 268, kamyonların 23 bin 704, özel amaçlı taşıtların 19 bin 142, kamyonetlerin 15 bin 928, otomobillerin 13 bin 564 ve motosikletlerin 4 bin 554 kilometre yaptığı hesaplandı.
Otomobiller tarafından katedilen mesafenin %42,0'ını dizel yakıtlılar yaptı
Otomobiller tarafından 2023 yılında katedilen mesafe taşıtların yakıt türlerine göre incelendiğinde; toplam taşıt-km'nin %42,0'ı dizel, %30,8'i LPG'li, %25,1'i benzinli, %1,8'i hibrit ve %0,3'ü elektrikli otomobiller tarafından yapıldı.
En fazla mesafe 5-9 yaş grubu taşıtlar tarafından katedildi
Türkiye'de 2023 yılında katedilen toplam mesafe taşıtların yaş gruplarına göre incelendiğinde; en fazla yol %24,6'lık oranla taşıt filosunun %19,8'ini oluşturan 5-9 yaş grubu taşıtlar tarafından yapılırken, bunu sırasıyla %19,5 ile 10-14 yaş, %14,0 ile 2-4 yaş, %13,6 ile 15-19 yaş, %12,1 ile 25 yaş ve üzeri, %10,5 ile 0-1 yaş ve %5,7 ile 20-24 yaş grubu taşıtlar takip etti. Bu oran otomobillerde 5-9 yaş otomobiller için %25,7, 10-14 yaş için %18,3, 2-4 yaş için %14,7, 25 yaş ve üzeri için %14,5, 14-19 yaş için %11,1, 0-1 yaş için %9,3 ve 20-24 yaş için ise %6,4 oldu.
AÇIKLAMALAR
(1) Trafiğe kayıtlı motorlu kara taşıtlarından; otomobil, minibüs, otobüs, kamyonet, kamyon (damperli kamyon, tanker, çöp kamyonu vb.), çekici, motosiklet (motorlu bisikletler de dahil) ve özel amaçlı taşıtları kapsamakta olup, traktörler kapsanmamaktadır.
(2) Araç muayene istasyonlarına gelen otomobil, minibüs, otobüs, kamyonet, kamyon, çekici, motosiklet ve özel amaçlı taşıtların kilometre sayacı kayıtlarından derlenen idari kayıtlar kullanılarak hesaplanmış olup, Türkiye'de trafiğe kayıtlı olan taşıtların yurt içi ve yurt dışında yaptıkları kilometreyi kapsar.
Kaynak: TÜİK
ZAFER ÖZCİVAN
Ekonomist-Yazar
