AVRUPA’NIN ASKERİ HARCAMALARININ EKONOMİK BÜYÜMEYE ETKİSİ
Avrupa, son yıllarda güvenlik mimarisini yeniden tanımlamak zorunda kaldığı bir dönemin içinden geçiyor. Rusya-Ukrayna savaşı, Orta Doğu’daki istikrarsızlık, ABD’nin Avrupa güvenliğine bakışında yaşanan dalgalanmalar ve NATO içindeki yük paylaşımı tartışmaları, kıtanın savunma harcamalarını hızla artırmasına yol açtı. Almanya’nın “Zeitenwende” (dönüm noktası) ilanı, Polonya’nın rekor savunma bütçeleri, Fransa’nın uzun vadeli askeri modernizasyon planları ve Avrupa Birliği’nin ortak savunma girişimleri bu eğilimin en somut göstergeleri. Ancak bu tablo yalnızca güvenlik politikalarının değil, aynı zamanda ekonomi politikalarının da merkezine yerleşmiş durumda. Temel soru şu: Avrupa’nın artan askeri harcamaları, ekonomik büyümeyi gerçekten canlandırabilir mi, yoksa bu harcamalar uzun vadede yeni riskler mi yaratır?
Savunma Harcamaları ve Keynesyen Etki
Askeri harcamalar, iktisat literatüründe genellikle kamu harcamalarının bir alt başlığı olarak değerlendirilir ve özellikle durgunluk dönemlerinde Keynesyen çarpan etkisi üzerinden büyümeyi destekleyebileceği savunulur. Devletin savunma sanayine sipariş vermesi, fabrikaların kapasite kullanımını artırır, istihdam yaratır ve tedarik zincirleri aracılığıyla ekonominin diğer sektörlerine talep aktarır. Avrupa açısından bakıldığında, savunma sanayinin yüksek katma değerli üretim yapısı bu etkinin daha da güçlü olabileceğini düşündürüyor. Havacılık, elektronik, yazılım, kompozit malzemeler ve yapay zekâ gibi alanlarda yapılan askeri yatırımlar, sivil sektörlere de teknoloji transferi sağlayabilir.
Nitekim tarihsel örnekler bu argümanı destekler nitelikte. Soğuk Savaş döneminde ABD’de savunma harcamaları, yarı iletkenlerden internet teknolojilerine kadar pek çok yeniliğin önünü açtı. Avrupa’da da Airbus’ın ortaya çıkışı, uydu teknolojilerinin gelişimi ve ileri mühendislik alanlarındaki atılımlar, kısmen savunma ihtiyaçlarının bir sonucu olarak şekillendi. Bu açıdan bakıldığında, askeri harcamaların kısa ve orta vadede büyümeyi desteklemesi teorik olarak mümkün.
Avrupa Ekonomisinin Yapısal Gerçekleri
Ancak Avrupa’nın bugünkü ekonomik yapısı, savunma harcamalarının büyüme üzerindeki etkisini sınırlayan bazı özgün koşullar barındırıyor. Öncelikle kıta ekonomisi, yaşlanan nüfus, düşük verimlilik artışı ve yüksek kamu borcu gibi kronik sorunlarla karşı karşıya. Birçok ülkede mali alan daralmış durumda. Bu nedenle savunma harcamalarındaki artış, çoğu zaman yeni vergiler, borçlanma ya da diğer kamu harcamalarında kesintiler yoluyla finanse ediliyor. Eğer askeri harcamalar eğitim, sağlık veya yeşil dönüşüm gibi uzun vadeli verimlilik artırıcı alanların pahasına yapılırsa, net büyüme etkisi tartışmalı hale gelir.
Ayrıca Avrupa savunma sanayii hâlâ parçalı bir yapıya sahip. Ulusal öncelikler, standart farklılıkları ve siyasi çekişmeler, ölçek ekonomilerinin tam anlamıyla kullanılmasını engelliyor. Aynı silah sisteminin farklı ülkelerde benzer ama uyumsuz versiyonlarının üretilmesi, maliyetleri yükseltirken verimliliği düşürüyor. Bu durum, savunma harcamalarının büyüme üzerindeki çarpan etkisini de zayıflatıyor.
İstihdam ve Sanayi Politikası Boyutu
Askeri harcamaların büyümeyi canlandırabileceği bir diğer kanal istihdamdır. Savunma sanayii, yüksek nitelikli işgücü talep eden bir sektördür ve mühendislikten yazılıma, metal işçiliğinden lojistiğe kadar geniş bir istihdam alanı yaratır. Özellikle sanayisizleşme yaşamış bölgelerde savunma yatırımları, ekonomik canlanma için bir araç olarak görülebilir. Almanya’nın doğu eyaletlerinde ya da Fransa’nın bazı sanayi havzalarında savunma projelerinin bu yönde bir rol oynayabileceği dile getiriliyor.
Ancak burada da önemli bir sınırlama söz konusu. Savunma sanayii, yüksek otomasyon ve ileri teknolojiye dayandığı için istihdam yaratma kapasitesi, geleneksel imalat sektörlerine kıyasla daha sınırlıdır. Yaratılan işler genellikle yüksek vasıf gerektirir; bu da işgücü piyasasında beceri uyumsuzluklarını artırabilir. Dolayısıyla askeri harcamaların istihdam yoluyla geniş kitlelere yayılan bir refah artışı sağlaması otomatik bir sonuç değildir.
Bütçe Disiplini ve Fırsat Maliyeti
Avrupa açısından asıl kritik mesele, askeri harcamaların fırsat maliyetidir. Savunmaya ayrılan her ek euro, başka bir alana harcanmayan bir euro anlamına gelir. Yeşil dönüşüm, dijital altyapı, eğitim ve Ar-Ge gibi alanlar, uzun vadeli büyüme potansiyeli açısından hayati önemdedir. Eğer askeri harcamalar bu alanların önüne geçerse, kısa vadeli bir talep artışı sağlansa bile uzun vadede büyüme potansiyeli zayıflayabilir.
Öte yandan, savunma harcamalarının borçla finanse edilmesi durumunda faiz yükü artar ve mali sürdürülebilirlik riski doğar. Avrupa Merkez Bankası’nın sıkı para politikası ortamında, yüksek borçlu ülkeler için bu risk daha da belirginleşiyor. Bu da savunma harcamalarının büyümeyi destekleyici etkisini sınırlayan önemli bir faktör olarak öne çıkıyor.
Ortak Savunma ve Ölçek Ekonomileri
Avrupa’nın askeri harcamaları ekonomik büyümeye dönüştürebilmesinin en önemli koşullarından biri, ortak savunma politikalarının güçlendirilmesidir. Avrupa Birliği düzeyinde ortak tedarik, ortak Ar-Ge ve standartlaşma adımları hem maliyetleri düşürebilir hem de savunma sanayiinin rekabet gücünü artırabilir. Bu sayede savunma harcamaları, yalnızca güvenlik ihtiyacını karşılamakla kalmaz, aynı zamanda Avrupa’nın küresel teknoloji yarışındaki konumunu da güçlendirebilir.
Ortak projeler, savunma sanayiinde kümelenme etkisi yaratarak inovasyonu teşvik edebilir. Bu inovasyonun sivil sektörlere aktarılması ise büyüme açısından en kritik unsurlardan biridir. Aksi halde savunma harcamaları, dar bir sektör içinde sıkışıp kalan ve ekonominin geneline yeterince yayılmayan bir talep artışı olarak kalır.
Sonuç: Sınırlı ama Koşullu Bir Canlanma
Sonuç olarak, Avrupa’nın askeri harcamaları ekonomik büyümeyi canlandırabilir; ancak bu etki ne otomatik ne de sınırsızdır. Savunma harcamaları, doğru tasarlandığında ve sanayi politikalarıyla desteklendiğinde kısa ve orta vadede büyümeye katkı sağlayabilir, teknolojik kapasiteyi artırabilir ve belirli bölgelerde ekonomik canlanma yaratabilir. Buna karşılık, mali disiplini zayıflatan, fırsat maliyetlerini göz ardı eden ve ulusal parçalanmışlığı derinleştiren bir savunma harcama stratejisi, büyüme yerine yeni ekonomik kırılganlıklar üretebilir.
Avrupa için asıl mesele, güvenlik ihtiyacı ile ekonomik sürdürülebilirlik arasında dengeli bir yol bulmaktır. Askeri harcamalar, büyümenin tek motoru olarak görülmemeli; daha geniş bir sanayi, inovasyon ve toplumsal refah stratejisinin parçası haline getirilmelidir. Aksi halde savunmaya yapılan devasa yatırımlar, ekonomik canlanma beklentisini karşılamaktan uzak kalabilir ve Avrupa’nın zaten kırılgan olan büyüme dinamiklerini daha da zorlayabilir.
Kaynak: Euronews
ZAFER ÖZCİVAN
Ekonomist-Yazar
