TÜRKİYE’NİN TOHUM İTHALATI
Stratejik Bir Ürün Olarak Tohum ve Türkiye’nin Yeri
Tohum, tarımsal üretimin en temel girdisidir. Ancak yalnızca bir üretim unsuru değil; gıda güvenliği, ekonomik bağımsızlık ve sürdürülebilir kalkınmanın da anahtarıdır. Bir ülke kendi tohumunu üretmediği sürece, tarımsal üretimde dışa bağımlı hale gelir. Türkiye, son yıllarda bu gerçeğin farkına vararak tohumculuk sektörüne önem vermeye başlamıştır; ancak ithalatın hâlâ yüksek seviyelerde olması dikkat çekicidir.
Tarım ve Orman Bakanlığı verilerine göre Türkiye, yılda ortalama 250–300 milyon dolar arasında değişen miktarda tohum ithalatı yapmaktadır. 2024 yılı itibarıyla en fazla tohum ithalatı yapılan ülkeler arasında Hollanda, Fransa, ABD, İsrail, İtalya ve Almanya yer almaktadır. Bu ülkeler, yüksek verim ve dayanıklılığa sahip hibrit tohum üretiminde küresel lider konumdadır.
Türkiye, coğrafi ve iklimsel çeşitliliği sayesinde geniş bir tarımsal üretim yelpazesine sahip olmasına rağmen, özellikle sebze tohumlarında dışa bağımlılığını tam olarak kıramamıştır. Domates, biber, patlıcan, kavun ve karpuz gibi ürünlerde kullanılan hibrit tohumların önemli bir kısmı ithal edilmektedir.
Buna karşın, tahıllar ve yem bitkileri gibi alanlarda yerli üretimin payı artmaktadır. Türkiye Tohumcular Birliği (TÜRKTOB) verilerine göre, ülkemizde tohum üretimi son on yılda yaklaşık %100’e yakın bir artış göstererek 1,4 milyon ton seviyesine ulaşmıştır. Ancak bu artış, ithal edilen yüksek teknolojili hibrit tohumların yerini tam olarak alamamıştır.
Bu tablo, Türkiye’nin tohumculuk sektöründe üretim kapasitesini artırdığını, fakat “teknolojik bağımlılığını” henüz aşamadığını göstermektedir. Çünkü tohum sadece üretim değil, aynı zamanda bilgi, genetik mühendisliği ve patent meselesidir.
Dışa Bağımlılığın Nedenleri ve Tohumda Küresel Güç Dengesi
Türkiye’nin tohum ithalatında dışa bağımlı olmasının ardında çok katmanlı nedenler bulunmaktadır. Bunların başında, uzun vadeli Ar-GE yatırımlarının sınırlılığı gelmektedir. Tohum geliştirme süreçleri, ıslah çalışmaları ve tescil aşamaları yıllar süren bilimsel emek gerektirir. Bu alanda gelişmiş ülkeler, yüksek bütçeli araştırma merkezleri ve genetik laboratuvarlarıyla büyük bir üstünlük sağlamıştır.
İkinci önemli neden, yerli firmaların uluslararası ölçek ekonomisine ulaşamamasıdır. Türkiye’de 1000’e yakın tohumculuk firması faaliyet göstermektedir, ancak bunların büyük bölümü küçük ölçekli üreticilerdir. Bu firmalar, global devlerle rekabet edecek finansal ve teknolojik güce sahip değildir.
Bir diğer faktör ise patentli hibrit tohumlar konusundaki küresel düzenlemelerdir. Çok uluslu şirketler, genetik olarak geliştirdikleri tohumların kullanımını patentlerle sınırlandırmakta; böylece çiftçilerin her yıl aynı tohumları yeniden satın almasını zorunlu kılmaktadır. Bu durum, ülkelerin tarımsal bağımsızlığını zayıflatmakta, “tohum egemenliği” kavramını gündeme getirmektedir.
Türkiye’de çiftçiler, yüksek verim, dayanıklılık ve pazar talebi nedeniyle çoğu zaman ithal tohumları tercih etmektedir. Bu durum, yerli tohumların piyasada rekabet etmesini zorlaştırmakta, yerli üretim politikalarının etkinliğini sınırlamaktadır.
Tarım ve Orman Bakanlığı’nın yürüttüğü “Milli Tohum Programı” kapsamında son yıllarda önemli adımlar atılmıştır. Yerli ıslah çalışmalarına destek verilmiş, genetik çeşitliliğin korunması için tohum gen bankaları güçlendirilmiştir. Ancak yine de sektördeki Ar-GE harcamalarının toplam tarımsal yatırımlar içindeki payı %1’in altındadır.
Yerli üreticiler açısından bir diğer engel de sertifikasyon ve tescil süreçlerinin uzunluğudur. Yeni bir tohum çeşidinin tescil edilmesi ortalama 5–7 yıl sürmektedir. Bu süre zarfında global firmalar piyasaya çok sayıda yeni çeşit sunmakta, yerli üretici rekabet avantajını kaybetmektedir.
Yerli Tohum Hamlesi ve Sürdürülebilir Gelecek
Tüm bu zorluklara rağmen, Türkiye tohumculukta umut verici bir dönüşüm süreci yaşamaktadır. Kamu, özel sektör ve üniversite iş birliğiyle yürütülen Ar-GE projeleri, yerli ıslah çalışmalarının kalitesini artırmaktadır. Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü, TÜBİTAK ve çeşitli üniversiteler tarafından geliştirilen yerli çeşitler, özellikle buğday, arpa ve mısır alanında önemli başarılar elde etmiştir.
Sebze tohumlarında ise son yıllarda “Yerli Hibrit” projeleri dikkat çekmektedir. Antalya, Adana, Bursa ve Yalova gibi merkezlerde faaliyet gösteren yerli firmalar, domates ve biber gibi stratejik ürünlerde kendi hibrit çeşitlerini geliştirmeye başlamıştır. Bu projelerin orta vadede ithalat bağımlılığını azaltması beklenmektedir.
Ayrıca tohum ihracatı da son yıllarda artış göstermektedir. Türkiye, 2024 itibarıyla yaklaşık 200 milyon dolarlık tohum ihracatı gerçekleştirmiştir. Irak, Azerbaycan, Özbekistan, Gürcistan, Ukrayna ve bazı Afrika ülkeleri, Türk tohumlarının yeni pazarları arasında yer almaktadır. Bu tablo, Türkiye’nin sadece bir ithalatçı değil, aynı zamanda bölgesel bir tohum tedarikçisi olma potansiyeline sahip olduğunu göstermektedir.
Ancak bu potansiyelin gerçeğe dönüşmesi için üç temel adım gereklidir:
Ar-GE yatırımlarının artırılması: Üniversiteler, özel sektör ve kamu arasındaki iş birliği güçlendirilmeli, genetik ıslah ve biyoteknoloji alanlarında ulusal araştırma merkezleri kurulmalıdır.
Yerli üreticilerin desteklenmesi: Küçük firmalar için finansman, vergi ve ihracat teşvikleri artırılmalıdır.
Çiftçilerin bilinçlendirilmesi: Yerli tohumların kalite, verim ve dayanıklılık açısından tanıtımı yapılmalı; üreticinin ithal tohuma yönelmesi yerine yerli ürünlere güveni artırılmalıdır.
Sonuç olarak, tohumda dışa bağımlılığın azaltılması yalnızca ekonomik değil, ulusal güvenlik açısından da stratejik bir zorunluluktur. Türkiye, sahip olduğu tarımsal miras, iklim çeşitliliği ve bilimsel potansiyeliyle kendi tohumunu üretme kapasitesine sahiptir. Tohumda yerli üretimin güçlenmesi, sadece çiftçinin değil; ülkenin geleceğinin de güvence altına alınması anlamına gelir.
Bu nedenle, “yerli tohum” meselesi sadece tarım politikalarının değil, ulusal kalkınma vizyonunun da bir parçası olarak ele alınmalıdır. Çünkü bir ülke, toprağına ektiği tohumu üretmiyorsa, geleceğini de başkasının eline bırakıyor demektir.
ZAFER ÖZCİVAN
Ekonomist-Yazar
